اصفهان هنر

شاخه‌ها

اطلاعات

آخرین مطالب

هنر فیروزه کوبی

خرید ظروف فیروزه کوبی اصفهان

فروش انواع ظروف فیروزه کوب در اصفهان هنر

.

هنر فیروزه کوبی از جمله رشته های صنایع دستی است که به خصوص در اصفهان و به صورت محدود در تهران کار می شود. این هنر ابتدا در مشهد مقدس و به صورت کار برروی زیورآلاتی همچون گردنبند، گوشواره، دستبند و ... کار می شده است.

استاد روبن یروشالمی و استاد صدیق پور از جمله هنرمندان باسابقه اصفهانی، در این زمینه هستند ،که ‌در این مقاله با استفاده از راهنمایی های ایشان به معرفی هنر فیروزه کوبی و چگونگی ساخت یک اثر ممتاز فیروزه کوبی پرداخته شده است.

 هنر فیروزه کوبی را به صورت کلی می توان به 2 قسمت تقسیم کرد که شامل 1) ساخت بدنه 2)نشاندن فیروزه (فیروزه کوبی) است.

این مقاله به کارشناسی ساخت یک اثر فیروزه کوبی پرداخته شده است و مواردی که می بایست در روند تولید اثر مورد دقت و توجه قرار گیرد، ذکر شده است. سعی بر آن شده تا ضمن توضیح مراحل کار، خوانندة مقاله با ارزیابی یک اثر فیروه کوبی آشنا شود و بتواند با آگاهی از مراحل ساخت آن یک اثر فیروزه کوبی ممتاز و ارزشمند را در میان آثار مختلف شناسایی و ارزیابی نماید.هنر فیروزه کوبی از جمله معدود شاخه های صنایع دستی است که از لحاظ تاریخی سابقة طولانی و بلند مدتی ندارد. ولی عدم سابقة طولانی از ارزش و اعتبار آن نکاسته است و این هنر زیبا توانسته جایگاه خود را در میان دیگر رشته های صنایع دستی به دست آورد.

این هنر اکنون در اصفهان، تهران و مشهد انجام می شود. البته در مشهد به صورت کاربر روی زیورآلاتی همچون گردنبند،‌گوشواره و دستبند اجرا می شود. استاد صدیق پور هنر فیروزه کوبی برروی زیورآلات را از شخصی به نام یوسف حکیمیان که برای ساخت زیور آلات نزد ایشان آمده بود، آموخته والبته خود ابداعات و نوآوری هایی بر آن افزوده است. یوسف حکیمیان کار فیروزه کوبی را به صورت محدود برروی زیورآلاتی چون گوشواره، ‌دستبند و گردنبندو ... انجام می داد و تا مدت ها بعد هم استاد صدیق پور این کار را ادامه داد

به گفتة استاد صدیق پور بعد از انقلاب اسلامی این زیور آلات طرفداران خود را از دست داد و وی به این فکر افتاد که این کار را برروی زیر ساخت های دیگری چون جام ، لیوان، کاسه و ... انجام دهد. و از این زمان به بعد شاهد آثار فیروزه کوبی بر روی قالب های بزرگتر هستیم. اولین نمونة قالبی که استاد صدیق پور برروی آن فیروزه کوبی کرده اند، یک جام پایه دار برنجی زیبا است.

ساخت یک اثر فیروزه کوبی دارای 2 مرحلة کلی است :

1) ساخت بدنه (زیرساخت)

2)  نشاندن سنگ فیروزه (فیروزه کوبی)

 ساخت بدنه 

در این مرحله ساخت شئ مورد نظر، با فلزی که توسط استادکار انتخاب شده در کارگاه خم کاری انجام می شود. فلزاتی که برای فیروزه کوبی می توان استفاده کرد، شامل مس، برنج، برنز و نقره است که مس و برنج بیشتر ترجیح داده شده است. ظرف(زیرساخت) مورد نظر استاد فیروزه کوب در دست استاد خم کار با مس یا برنج به وسیلة ابزار خاص این فن تولید می شود.

 این نکته قابل توجه است که در طی مراحل خم کاری، ضخامت ظرف در همه قسمت ها به خصوص در قسمت های زاویه دار یکسان باشد. زیرا در غیر این صورت در حین فیروزه کوبی و پرداخت نهایی اثر ممکن است فلز آسیب دیده دچار پارگی شود.

 ضخامت فلز مورد استفاده در فیروزه کوبی به اندازة ظرف بستگی دارد و از 3/0 سانتی متر تا 5/1 سانتی متر متغیر است. و بنا به بزرگی و کوچکی ظرف ، ضخامت آن تغییر می کند. برای ظروف کوچکتر از ورقة مسی نازک تر و جهت ظروف بزرگ تر از ورقة مسی ضخیم تر استفاده می شود.

خم کاری در اصفهان در ردوازه حسن آباد صورت می گیرد و کارگاه های خم کاری در آنها به طور متمرکز قرار دارند

 برای ساخت بدنه جهت فیروزه کوبی علاوه بر مراحلی که برای ساخت دیگر ظروف انجام می گیرد مرحله ای وجود دارد به نام «نکر کاری». در این مرحله قسمت هایی از ظرف که قرار است فیروزه کوبی شود،‌با زاویة 90 درجه حدود 2 تا 3 میلیمتر پایین می رود.

به گفتة استاد یروشالمی این عملیات در ساخت بدنة یک اثر فیروزه کوبی،‌از ابداعات شخصی به نام بهرامی بوده است. تا قبل از آن، به جای «نکرکاری» از «رشته های کندن» استفاده می شد. به این ترتیب که رشته هایی از جنس خود ظرف به ضخامت 2 تا 3  میلی متر بر روی ظرف، در بالا و پایین قسمتی که قرار بود فیروزه کوبی صورت گیرد، با لحیم نقره ، لحیم می شد.

«نکرکاری» باعث استحکام بیشتر ظرف در برخورد با ضربه های احتمالی می شود. در کار با رشتة کندن مشکلاتی به وجود می آمد،‌از جمله این که ممکن بود در حین حرارت دادن، لحیم ها ذوب شده و باعث جدا شدن رشته کندن شود و دردسرهایی را برای استاد فیروزه ـ کوب به وجود آورد. از نگاهی دیگر، رشته کندن که برروی سطح صاف ظرف لحیم می شد و فیروه ها را در خود جای می داد،‌به خاطر برجستگی که در ظرف به وجود می آورد، ‌زیبایی و جلوة خاصی به اثر می داد. امروزه همچنان در فیروه کوبی در قسمت هایی از ظرف برای ایجاد فضا و بروز خلاقیت از رشتة کندن استفاده می شود. پس از آماده شده زیر ساخت در کارگاه خم کاری، نوبت به کار در کارگاه فیروزه کوبی است.

 فیروزة مورد استفاده در کارگاه فیروزه کوبی از کارگاههای فیروزه تراشی مشهد یا معادن فیروزة نیشابور تهیه می شود. سنگ فیروزه برحسب رنگ، اندازه و بدون شجر بودن به صورت قیراتی قیمت گذاری می شود. سنگ ها دارای مقداری ناخالصی و خاک است که ابتدا باید شسته شود.

در کارگاه استاد یروشالمی این کار در دستگاهی به نام قلسطان صورت می گیرد. به این نحو که فیروزه ها را با کمی آب در این دستگاه می ریزند پس از چند ساعتی در حین گردش دستگاه و برخورد سنگ ها با هم خاک و ناخالصی آن گرفته می شود. پس از شستن و خشک شدن نوبت به دانه بندی سنگ های فیروزه می رسد. در این مرحله سنگ های فیروزه را براساس شکل و اندازه از 1 میلی متر تا 4 میلی متر به صورت لوحه و گرده دسته بندی می کنند سنگ ها بنا به اندازة ظرف و سطحی که فیروزه روی آن نشانده می شود به کار می رود. مثلاً  برای کارهای تخت مانند آینه از سنگ های فیروزة لوحه ای که ارتفاع کمتری دارند و پهن تر هستند استفاده می شود.

نشاندن لاک بر روی ظرف

در این مرحله ابتدا لاک که شبیه پوستة درخت، لایه لایه است، را می کوبند و پودرقهوه ای - طلایی رنگ بدست آمده را با کالیفن مخلوط می کنند. (لاک مرغوب جهت فیروزه کوبی، لاکی است که از تقطر چوب گردو بدست می آید.)(کالفین از تربانتین بدست می آید. "تربانتین از مواد رزینی موجود در برخی کاج ها بدست می آید"نسبت مناسب برای مخلوط لاک و کالفین 6 به 4 است. )

تغییر در نسبت لاک و کالفین باعث ایجاد اشکالاتی می شود از جمله: استفاده زیاد از کالفین باعث ایجاد حباب های ریزی در کار می شود. این حباب ها ناشی از حل شدن کالیفن در پلی استر است. به این صورت که دانه هایی از کالفین در حین کار درست ذوب نشده و سپس در مرحلة پلی استر زدن این دانه ها در پلی استر حل شود و باعث ایجاد حباب هایی در سطح اثر  شود. لکه های زردی که ممکن است در قسمتهایی از لاک دیده شود نیز ناشی از وجود ناخالصی در کالفین و لاک و یا ذوب نشدن کالفین است. این مسئله قابل ذکر است که در بدنه های کوچکتر می توان از کالفین به نسبت بیشتر استفاده کرد، ولی در بدنه های بزرگ استفاده بیشتر از کالفین از استحکام لاک و در نهایت فیروزه کوبی می کاهد.در این مرحله، ابتدا ظرف مورد نظر را کمی حرارت می دهند. سپس پودر آماده شده لاک و کالفین را در قسمت مورد نظر می ریزند به وسیلة مشعل حرارت می دهند تا ذوب شود، این عمل را چند بارتکرار می کنند تا ضخامت لایة ایجاد شده به  از ارتفاع قسمت گود شده ، جهت فیروزه کوبی برسد. در حرارت دهی به لاک باید دقت داشت ، زیرا حرارت زیاد باعث سوختن لاک می شود و در این صورت، لاک خاصیت چسبندگی خودرا از دست می دهد.

 نشاندن فیروزه برروی بدنه

در این مرحله سنگ های فیروزه که شسته و لانه بندی شده را برطبق اندازة ظرف انتخاب می کنند. معمولاً برای ظروف بزرگ از سنگ های درشت تر و برای ظروف کوچک از سنگ های کوچکتر استفاده می شود.

مناسب ترین روش برای قراردادن سنگ های فیروزه، قراردادن آنها در دولبة قسمت نکر شده است. یعنی بهتر است ابتدا سنگ ها در بالا و پایین قسمت فیروزه کوبی (در دولبة ظرف) چیده شود و سپس دیگر قسمت ها چیده شود.

ابتدا لاک را کمی حرارت می دهند تا نرم شود سپس سنگ های فیروزه را که آنها را نیز گرم کرده اند، برروی لاک قرار می دهند. این کار به وسیلة انبر صورت می گیرد و با فشار انبر سنگ ها را داخل لاک فرو می برند. جهت تسریع کار تعدادی سنگ فیروزه بر روی لاک

می ریزند و سپس با انبر محل و جایگاه آنرا تنظیم می کنند.

       نشاندن فیروزه حوصله و دقت هنرمند فیروزه کوب را می طلبد، زیرا هر چه سنگ ها با فاصلة کمتر کنار هم قرار می گیرند و تیرگی لاک کمتر دیده شود، اثر در نهایت زیبا و چشم نواز خواهد شد. باید این نکته را در نظر داشت که سنگ ها از پهن ترین طرف بر روی لاک قرار گیرد تا پس از ساب خوردن فاصله های ایجاد شده بین سنگ ها به حداقل برسد. در این جا نیز دقت در حرارت دهی به لاک حائز اهمیت است. چنانچه ذکر شد حرارت زیاد به لاک باعث سوختن آن خواهد شد.در برخی از زیر ساخت ها برای این که بتوان بدنه ظرف را به راحتی در دست گرفت، میلة فلزی محکمی را به صورت موقت به اثر جوش می دهند،‌تا در حین فیروزه کوبی جابه جا کردن و حمل زیر ساخت آسان شود.پس از اینکه تمام قسمتهای مورد نظر از بدنه با فیروزه پرشد، تمام قسمتهای فیروزه کوبی مورد بررسی قرار می گیرد تا چنانچه در قسمت هایی لاک بین سنگ ها بر اثر حرارت یا فشار سنگ خالی یا کم شده است، مجدداً پودر لاک زده شود. به این صورت که در قسمت مورد نظر پودر آماده لاک و کالیفن می ریزند و کمی حرارت می دهند تا لاک ذوب شده و محل مورد نظر را پرکند. در قسمت هایی از کار هم از بتونة سنگی استفاده می شود. بتونة سنگی شامل:پودر مل،روغن بزرک و پودر رنگ است. در جاهایی که بتونة فیروزه ای لازم باشند از پودر اخرا، رنگ سیاه و قهوه ای استفاده می شود.

سابیدن سنگ های فیروزه

سابیدن فیروزه ها به وسیلة صفحة ساب صورت می گیرد. صفحه ساب یا سنگ سمباده که برای این منظور به کار می رود: برای سنگ های سخت تر صفحة شماره 40 است که زبرتر است و دانه بندی درشت تری دارد و سپس در مرحلة بعد صفحه ساب شماره 80 است که

دانه بندی ریزتری دارد و از نوع کاربید آلومینیوم است.                                                                            

تجربه ثابت کرده که سنگ های فیروزه که رنگی تیره تر و متمایل به آبی دارند سخت تر از سنگ های فیروزه با رنگ روشن تر است. در حین سابیدن فیروزه ها حتماً باید جریان آب برروی صفحة ساب قرار گیرد تا از پاشیدن خرده سنگ ها جلوگیری کرده و در عین حال از داغ شدن صفحة ساب و فیروزه ها جلوگیری کند.

سابیدن سنگ های فیروزه باید به حدی باشد که سطح آن ها با سطح ظرف در یک راستا قرار گیرد و کاملاً صاف و یکدست باشد. این مرحله نیز دقت و مهارت هنرمند فیروزه کوب را می طلبد، زیرا سابیدن بیش از حد فیروزه ها باعث گود شدن و تورفتگی قسمتی از کار شده و در نهایت باعث ایجاد نقص در اثر می گردد.

پس از این که کار سابیدن به وسیلة صفحة ساب به اتمام رسید و فیروزه ها صاف و یکدست شدند، ممکن است در قسمت هایی از کار، سنگی از لاک جدا شده باشد و یا قسمتی لاک نداشته باشد در این مرحله مجدداً کار ترمیم فیروزه و لاک را به وسیلة بتونه سنگی انجام می دهند. استفاده از بتونة سنگی امکان سابیدن و صاف نمودن آن قسمت را به استادکار می دهد. سپس سطح فیروزه کوبی شده به وسیله کاغذ سمبادة نرم به اصطلاح پولیش می شود تا کاملا صیقلی گردد.

این کار به وسیلة سمباده شماره 60 شروع می شود تا به نرم ترین سمباده یخی شماره 1400 برسد. البته ممکن است این عملیات پس از چرخ کاری سطح فلزی ظرف انجام گیرد. دراین مرحله تمامی آثار فیروزه کوبی شده به کارگاه چرخ کاری فرستاده می شود. تا سطح فلزی بدنه ظرف، به وسیلة دستگاه چرخ کاری، صاف و صیقلی شود.زیرا درحین کار ایجاد خش و کثیفی در سطح فلز اجتناب ناپذیر است.  

مرحله نهایی در ساخت یک اثر فیروزه کوبی زدن پلی استر به ظرف است. پلی استر به صورت یک پوشش محافظ عمل می کند و از ایجاد خش درسطح بدنه فلزی ظرف جلوگیری می کند. البته این کار به سلیقة استاد فیروه کوب و البته مشتریان اثر نیز بستگی دارد. چنانچه بسیاری از آثار استاد صدیق پور پلی استر نخورده است به نظر ایشان پلی استر از اصالت اثر می کاهد و مخاطب بدون آن رابطة بهتر و صمیمی تری با اثر برقرار می کند.

فیروزه کوبی نیز همچون دیگر شاخه های صنایع دستی هنری است که با خلاقیت ، ابتکار و نوآوری می توان به زیبایی و چشم نوازی آن افزود.از جمله ابتکاراتی که هنرمندان فیروزه کوب درخلق آثار خود از آن بهره جسته اند، می توان به نمونه های زیر اشاره کرد :

 ـ کار بر روی قسمتی از بدنه ظرف و ایجاد فضا به وسیله رشته کندن . به نظر می رسد که با استفاده از این شیوه بتوان آثاری با کاربردهای متفاوت و متنوع تولید و به بازار عرضه کرد

 ـ تلفیق هنر فیروزه کوبی و شبکه بری فلز. استفاده همزمان از این دو هنر (فیروزه کوبی ـ شبکه بری) به ایجاد تعادل بصری دریک اثر کمک شایان توجهی می کند. زیرا سبکی و وجود فضاهای خالی در شبکه بری در تضاد با سنگینی فیروزه قرار می گیرد و این تضاد به ایجاد تعادل می انجامد. البته استفاده از شبکه بری در کنار فیروزه کوبی نیاز به دقت و توجه خاصی دارد، زیرا بدنه یک اثر فیروزه کوبی نباید خیلی سبک شود ، در این صورت احتمال آسیب به اثر بسیار بیشتر می شود.  

ـ تلفیق هنر فیروزه کوبی و فنون مورد استفاده در جواهر سازی

 

3 نظر

    • Avatar
      رضا کامیابی
      مه 3, 2017

      واقعا هنر زیبا و جالبی است ، بنظرم جا برای صادرات این محصول هم هست

    • Avatar
      حسن
      فوریه 15, 2018

      با سلام برای صادرات اگه کارگاه زیورآلات فیروزه رو میشناسید، معرفی کنید لطفا

      • Avatar
        sahar
        سپتامبر 8, 2018

        با سلام کارگاه قلمزنی و فیروزه کوبی نقش وقلم در شهرستان سبزوار

نظر دهید

* نام :
ایمیل : (منتشر نمی شود)
   وب سایت :
* نظر :
نماد اعتماد الکترونیکی
گفتگو در تلگرام تلگرام